सत्याची मशाल हाती घेणारे शब्दयोद्धे

काळोख दाटलेला असतो…

मौन भयभीत असते…

आणि अशा वेळी जो माणूस सत्याचा दिवा पेटवतो,

तो म्हणजे पत्रकार.

दरवर्षी ६ जानेवारी – पत्रकार दिन हा केवळ दिनदर्शिकेतील एक तारीख नसून, तो समाजाच्या आत्म्याला जागे करण्याचा दिवस आहे. भारतीय पत्रकारितेचे आद्य जनक बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त साजरा होणारा हा दिवस, लेखणीला वंदन करण्याचा, शब्दांच्या सामर्थ्याला सलाम करण्याचा दिवस आहे.

पत्रकारिता : शब्दांची साधना

पत्रकारिता ही केवळ माहिती देण्याची प्रक्रिया नाही; ती एक तपश्चर्या आहे. समाजातील वेदना शब्दांत उतरवण्याची, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची आणि निःशब्दांच्या भावना बोलक्या करण्याची ही कला आहे. पत्रकार हा शब्दांचा शिल्पकार असतो. तो बातमी लिहीत नाही; तो काळ लिहितो, तो इतिहास घडवतो.

सत्य मांडणे सोपे नसते. अनेकदा ते कटू असते, धोकादायक असते, अस्वस्थ करणारे असते. पण तरीही सत्याच्या बाजूने उभे राहण्याचे धैर्य पत्रकार दाखवतो. म्हणूनच पत्रकाराला लोकशाहीचा चौथा स्तंभ म्हटले जाते.

संघर्षांची शाई, वेदनांचे कागद

पत्रकाराच्या लेखणीतील शाई अनेकदा वेदनांनी ओलसर असते. बातमीच्या मागे न दिसणारा संघर्ष दडलेला असतो. ऊन-पाऊस, उपासमार, आर्थिक अनिश्चितता, सामाजिक दबाव, धमक्या, उपेक्षा—या सर्वांतून मार्ग काढत पत्रकार आपले कार्य करत असतो.

कधी रात्री अपरात्री घटनास्थळी पोहोचावे लागते,

कधी स्वतःच्या सुरक्षिततेपेक्षा बातमी महत्त्वाची ठरते,

कधी कौटुंबिक जबाबदाऱ्या बाजूला ठेवून समाजाची जबाबदारी पेलावी लागते.

हा संघर्ष बाहेरून दिसत नाही, पण तो प्रत्येक बातमीतून झिरपत असतो.

इतिहासाच्या पानांवर कोरलेले शब्द

स्वातंत्र्यलढ्यात पत्रकारितेने दिलेले योगदान अमूल्य आहे. लोकमान्य टिळकांची लेखणी, महात्मा गांधींची साधी पण प्रभावी भाषा, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे निर्भीड विचार—या सर्वांनी समाजाला दिशा दिली.

केसरी, मराठा, यंग इंडिया, हरिजन ही केवळ वृत्तपत्रे नव्हती, ती परिवर्तनाची मशाल होती. त्या काळातील पत्रकारांनी कारावास, दंड, छळ सहन केला; पण सत्याशी तडजोड केली नाही.

ग्रामीण पत्रकार : मातीशी नाते जोडणारे

ग्रामीण भागातील पत्रकार म्हणजे समाजाच्या मुळाशी जोडलेले योद्धे. शहराच्या झगमगाटापासून दूर, गावकुसाबाहेरच्या प्रश्नांना वाचा फोडणारे हे पत्रकार खऱ्या अर्थाने समाजाचे प्रतिनिधी आहेत.

शेतकऱ्यांचे अश्रू, कष्टकऱ्यांची वेदना, उपेक्षितांचे प्रश्न—हे सर्व समाजापर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य ग्रामीण पत्रकार करतात. मानधन कमी असते, साधने अपुरी असतात, पण तरीही लेखणी थांबत नाही. कारण ती लेखणी केवळ रोजगारासाठी नव्हे, तर जबाबदारीने चालवली जाते.

डिजिटल युग आणि लेखणीची परीक्षा

आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात माहिती क्षणात पसरते; पण सत्य हरवण्याचा धोका अधिक वाढला आहे. अफवा, खोटी बातमी, सनसनाटी मथळे यामुळे पत्रकारितेची विश्वासार्हता धोक्यात येत आहे.

अशा काळात जबाबदार, मूल्याधिष्ठित आणि संवेदनशील पत्रकारिता अधिक आवश्यक झाली आहे. सत्य तपासणे, सर्व बाजू मांडणे, समाजात तेढ न माजवता विवेक जागा ठेवणे—ही आजच्या पत्रकाराची खरी कसोटी आहे.

पत्रकार आणि समाज : नातं विश्वासाचं

पत्रकार आणि समाज यांचं नातं विश्वासावर उभं असतं. समाज पत्रकाराकडून प्रामाणिकपणा अपेक्षित ठेवतो, तर पत्रकार समाजाकडून पाठिंबा. पत्रकारांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न, त्यांच्या अधिकारांचा सन्मान आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे रक्षण करणे ही समाजाची जबाबदारी आहे.

कारण जेव्हा पत्रकार गप्प बसतो,

तेव्हा अन्याय बोलू लागतो.

पत्रकार दिन : आत्मचिंतनाचा क्षण

पत्रकार दिन हा केवळ शुभेच्छांचा दिवस नसून, आत्मपरीक्षणाचा क्षण आहे. आपण सत्याच्या किती जवळ आहोत? आपल्या लेखणीचा उपयोग समाजघडणीसाठी किती होतो? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधण्याची ही वेळ आहे.

उपसंहार

पत्रकार म्हणजे काळाचा साक्षीदार, समाजाचा जागता प्रहरी आणि लोकशाहीचा आधारस्तंभ. अंधार कितीही गडद असो, पत्रकाराच्या लेखणीतील प्रकाश तो भेदून जातो.

शब्द जखम करू शकतात, पण शब्दच जखमा भरूनही काढू शकतात.

आणि हा चमत्कार घडवण्याची ताकद पत्रकारितेत आहे

.

पत्रकार दिनानिमित्त

सत्यासाठी झटणाऱ्या,

निःशब्दांना आवाज देणाऱ्या,

आणि समाजासाठी स्वतःला झोकून देणाऱ्या

सर्व पत्रकार बंधूंना मानाचा मुजरा!

तुमची लेखणी सदैव निर्भीड राहो,

तुमचे शब्द समाजाला दिशा देत राहो,

आणि सत्याची मशाल कधीही विझू नये हीच मनापासून इच्छा

*प्रा. श्री. अमोल बाळासाहेब बंडगर*

एम. एस.सी. बी. एड. (जीवशास्त्र) सेट (लाइफ सायन्सेस)

श्री चंद्रशेखर विद्यालय व नारायण काका आगाशे कनिष्ठ महाविद्यालय श्रीपूर तालुका माळशिरस जिल्हा सोलापूर 413101